Zabawka jako przedmiot prawa własności intelektualnej

W dniu, w którym wszystkie dzieci obchodzą swoje święto warto pochylić się nad głównym obiektem ich zainteresowań – zabawkami, a konkretniej – klockami. Czy zdajemy sobie w ogóle sprawę, że te niepozorne, przysparzające tyle radości elementy mogą być przedmiotem różnorakiej ochrony prawnej jako szeroko pojęta własność intelektualna? Kwestia ta omówiona zostanie na przykładzie najbardziej chyba znanego producenta klocków – firmy LEGO®

PO PIERWSZE – PRAWA AUTORSKIE

Prawa autorskie przysługują, będącym rezultatem pracy człowieka, utworom, które zostały uzewnętrznione i posiadają cechy twórczości oraz indywidualnego charakteru. I w tym miejscu od razu pojawia się wątpliwość czy klocki odznaczają się twórczością i indywidualnym charakterem? Ich konstrukcja wynika raczej z charakteru technicznego i konieczności zapewnienia odpowiedniej funkcjonalności (łączenia ze sobą poszczególnych elementów za pomocą wklęsłych i wypukłych fragmentów) i z tego też względu w mojej ocenie obrona praw autorskich na tym polu byłaby bardzo utrudniona. Nie można jednak odmówić praw autorskich do instrukcji montażu, fotografii zamieszczanych w katalogach i na opakowaniach, czy logotypów (LEGO®, DUPLO®, etc.).  Ich wykorzystywanie bez zgody LEGO stanowi wkroczenie w sferę wyłączności LEGO® i może spotkać się z dezaprobatą uprawnionego.

PO DRUGIE – PATENT

O tym, czym jest wynalazek i na co udzielany jest patent pisaliśmy już w poprzednim artykule. Klocek firmy LEGO – ten najpowszechniejszy, prostokątny klocek z przynajmniej 4 wypustkami, był przedmiotem zgłoszenia patentowego dokonanego w 1958r. Z racji ograniczonej czasowo (do 20 lat) ochrony patentowej,  przedmiot niniejszego zgłoszenia wszedł już dawno do domeny publicznej. Firma LEGO® nie poprzestała oczywiście na tym jednym zgłoszeniu i w swoim portfolio posiada aktualnie kilkaset zgłoszeń patentowych obejmujących konstrukcję poszczególnych elementów, sposoby ich łączenia i zasady działania. Nie zawsze jednak, ze względu na wymóg nowości, poziomu wynalazczego i przemysłowej stosowalności, ochrona patentowa będzie mogła mieć zastosowanie i tu z pomocą przychodzą inne, omówione niżej, rodzaje praw wyłącznych.

PO TRZECIE – WZÓR PRZEMYSŁOWY

Zgodnie z definicją zawartą w art. 102 ust. 1 ustawy z dnia 30 czerwca 2000r. Prawo własności przemysłowej (Dz.U. z 2013r., poz. 1410 z późn. zm, dalej jako: pwp), wzorem przemysłowym jest nowa i posiadająca indywidualny charakter postać wytworu lub jego części, nadana mu w szczególności przez cechy linii, konturów, kształtów, kolorystykę, fakturę lub materiał wytworu oraz przez jego ornamentację. Z definicji tej wynika więc, że prawo z rejestracji wzoru przemysłowego czy zarejestrowanego wzoru wspólnotowego (w Unii Europejskiej) odnosi się do zewnętrznego wyglądu przedmiotu („design”) nie zaś jego wewnętrznej konstrukcji czy zasad działania (tutaj odpowiednia jest ochrona wynikająca z patentu lub wzoru użytkowego). Jak powszechnie wiadomo, klocki LEGO® odznaczają się niepowtarzalnym wzornictwem, w związku z czym firma LEGO A/S nie zrezygnowała i z tej możliwości ochrony swoich praw własności intelektualnej. Licznymi zgłoszeniami w tym obszarze objęte są zarówno poszczególne klocki (w tym figurki), jak i gotowe, kolorowe grafiki. Nie zapominajmy jednak o najważniejszym – ochronie podlega wyłącznie wygląd zewnętrzny uwidoczniony w zgłoszeniu.

PO CZWARTE – ZNAK TOWAROWY

Na podstawie art. 120 ust. 1 i 2 pwp, znakiem towarowym może być każde oznaczenie, które można przedstawić w sposób graficzny, jeżeli oznaczenie takie nadaje się do odróżnienia towarów jednego przedsiębiorstwa od towarów innego przedsiębiorstwa (…) w szczególności wyraz, rysunek, ornament, kompozycja kolorystyczna, forma przestrzenna, w tym forma towaru lub opakowania, a także melodia lub inny sygnał dźwiękowy. W kontekście omawianych klocków, na szczególną uwagę zasługuje od razu ustawowe ograniczenie zawarte w art. 1291 ust. 1 pkt 5) pwp, w którym zastrzega się, że nie udziela się prawa ochronnego na oznaczenie, które stanowi kształt towaru uwarunkowany wyłącznie jego naturą, który jest niezbędny do uzyskania efektu technicznego lub zwiększa znacznie wartość towaru. Wyłączenie to stanowiło podstawę wieloletniego sporu LEGO A/S przeciwko Urzędowi UE ds. Własności Intelektualnej (dawniej OHIM; dalej jako UUEWI) zainicjowanego w 1996r. zgłoszeniem wspólnotowego znaku towarowego przedstawiającym zdjęcie czerwonego klocka:

dla oznaczania między innymi gier i zabawek należących do klasy 28. Postępowanie toczyło się najpierw przed Wydziałem Unieważnień urzędu, następnie przed Izbą Odwoławczą, Sądem Pierwszej Instancji Wspólnot Europejskich, a finał swój znalazło przed Trybunałem Sprawiedliwości. Orzeczenie w sprawie o sygnaturze C-48/09 zapadło 14 września 2010r. ostatecznie odmawiając LEGO A/S rejestracji klocka jako znaku towarowego. Zdaniem Sądu „pozycja przedsiębiorstwa, które opracowało dane rozwiązanie techniczne, nie może być chroniona przed konkurencją wprowadzającą na rynek wierne kopie kształtu towaru, który wynika z zastosowania dokładnie tego samego rozwiązania, poprzez przyznanie temu przedsiębiorstwu monopolu w wyniku rejestracji trójwymiarowego oznaczenia tworzonego przez ten kształt jako znaku towarowego”. Sąd przychylił się do argumentacji przesądzającej o technicznym charakterze klocka stwierdzając ponadto, że „oznaczenie tworzone przez kształt towaru, który pełni jedynie funkcję techniczną i nie zawiera istotnych elementów pozbawionych cech funkcjonalnych, nie może zostać zarejestrowane jako znak towarowy, ponieważ taka rejestracja nazbyt ograniczałaby możliwości konkurentów w zakresie wprowadzenia na rynek kształtów towaru, które stanowią realizację tego samego rozwiązania technicznego”.

Cytowane orzeczenie definitywnie rozstrzygnęło o braku zdolności rejestrowej zgłoszonego klocka w UE dla gier i zabawek, co nie pozbawia oczywiście LEGO A/S możliwości ochrony innych swoich dóbr niematerialnych za pomocą systemu ochrony znaków towarowych. Mowa tu np. o nazwach, markach, logo czy nawet wizerunkach klocków, ale zgłoszonych dla innych niż gry i zabawki towarów (np. kosmetyków czy guzików).

Jak widać na przykładzie LEGO®, nawet tak proste przedmioty jak klocki czy inne dziecięce zabawki stanowić mogą przedmiot rozległej ochrony prawnej na gruncie prawa własności intelektualnej. Producenci zabawek bardzo często korzystają z tejże ochrony, ponieważ w znacznej mierze jest ona najlepszym sposobem na zabezpieczenie się przed nieuczciwą konkurencją, podrabianiem ich towarów, czy na zapewnienie sobie zwrotu z nakładów marketingowych. Dzieci stanowią bardzo istotną grupę konsumentów, kierowane są do nich reklamy wywołujące chęć posiadania takich, a nie innych zabawek, których odróżnienie na półce jest często możliwie właśnie dzięki ochronie i egzekwowaniu praw własności intelektualnej przez ich producentów.